Edycja kursu

Ogólna charakterystyka franczyzy w świecie

Rozwój koncepcji franczyzy od drugiej połowy XIX w. do końca pierwszej połowy XX w.

Franczyza w postaci spotykanej w dzisiejszych czasach narodziła się w XIX w., a jej początków należy szukać na terytorium amerykańskim, jeszcze przed powstaniem Stanów Zjednoczonych Ameryki. Terminem franchise określano państwową koncesję udzielaną kolonizatorom na zagospodarowanie kraju, w zamian za późniejsze korzystanie z rzeczy stanowiących własność państwa. Jednym z przykładów takich rozwiązań, zwanych public utility franchise, jest Towarzystwo Kolei Żelaznych, posiadające wyłączność na budowę linii kolejowych, dworców i zaplecza dla taboru. Odpłatnie odstępowało ono prawa do ich tworzenia niezwiązanym z Towarzystwem przedsiębiorstwom, co przyczyniło się do szybszego rozwoju kolei żelaznych na całym obszarze kraju. Władze poszczególnych miast w latach 80. XIX w. zaczęły przyznawać prawo wyłączności na określonym terytorium przedsiębiorstwom zaopatrującym mieszkańców w wodę, gaz, a później także w elektryczność.

Za pionierów obecnie funkcjonującej franczyzy można uznać takie przedsiębiorstwa jak: Singer, General Motors, Coca-Cola, Pepsi Co czy Rexall. Rozwój franczyzy nastąpił na przełomie XIX w. i XX w., gdy przedsiębiorstwa odczuwały potrzebę rozbudowy swoich kanałów dystrybucji, lecz nie posiadały wystarczających środków finansowych na budowę sieci sprzedaży. Rozwiązaniem zaistniałej sytuacji stało się oferowanie indywidualnym przedsiębiorcom posiadającym odpowiednie kapitały, porozumień o charakterze franczyzowym. W zamian za współfinansowanie rozbudowy kanałów dystrybucji, przedsiębiorcy ci otrzymywali prawo do wyłączności sprzedaży na danym terytorium.

W pierwszym z takich przedsiębiorstw, Singer Sewing Machine Company, w 1855 roku wdrożono koncepcję dystrybucji towarów opartą na ekspansji terytorialnej, a niedługo po zakończeniu wojny secesyjnej stworzono pierwszą sieć samodzielnych dystrybutorów, którzy sprzedawali produkowane przez nie maszyny do szycia.

Isaac Singer, inżynier i twórca współczesnej maszyny do szycia, uważany jest na rynku amerykańskim za prekursora franczyzy, który w drugiej połowie XIX w. rozwinął licencjonowaną sieć sprzedaży swoich produktów. Początkowo jednak nie była to wcale sieć dystrybucji. Na początku Singer sprzedawał swoje produkty samodzielnie, ale z czasem zauważył, że problem stanowi nie sprzedaż, lecz serwis sprzętu. Pracochłonne naprawy pochłaniały tyle czasu, że brakowało go na nowe transakcje. Przemysł wytwarzający maszyny do szycia znajdował się w początkowym stadium rozwoju. Singer nie posiadał wystarczającego kapitału do zbudowania efektywnej sieci dealerów i serwisów naprawczych, zawierał więc umowy na wyłączność z niezależnymi przedstawicielami, kontrolując jednocześnie ceny w ich punktach zbytu i zapewniając pomoc w zdobyciu kredytu oraz organizując wspólne i jednolite dla całej sieci akcje reklamowe. Tym samym Isaac Singer stworzył sieć inżynierów, którzy, wyposażeni w odpowiedni zestaw części, byli w stanie naprawiać usterki. Pracowali oni na własny rachunek i byli opłacani przez klientów. Dystrybutorzy prezentowali, sprzedawali oraz prowadzili usługi serwisowe. Z czasem licencjonowani serwisanci, jak można byłoby ich dziś nazwać, zyskali również prawo do sprzedaży nowego sprzętu.